Ο ποιητής Κωνσταντίνος Καβάφης, στο ‘Απολείπειν ο Θεός Αντώνιον’ μπορεί να μιλούσε για την Αλεξάνδρεια στο πολύ γνωστό πόνημά του, όμως στις μέρες μας είναι κάτι άλλο (πολλά υπάρχουν, βεβαίως, σε ένα μονάχα θα σταθούμε εμείς) του οποίου παίζεται η τύχη.
Για την κριτική σκέψη ο λόγος, δηλ. την ικανότητα όλων μας, μικρών και μεγάλων να σκεφτόμαστε, να συγκρίνουμε τα υπέρ και τα κατά μιας κατάστασης ή μιας λύσης και –‘κατόπιν ωρίμου σκέψεως’, που λέγαν οι παλιοί- να καταλήγουμε σε κάποια απόφαση, που θεωρούμε την καλύτερη για εμάς τη δεδομένη στιγμή.
Αν το δούμε εντελώς απλοϊκά, επί πολλούς αιώνες ‘βάζαμε το μυαλό μας να δουλέψει’, όταν αντιμετωπίζαμε ένα μικρό ή μεγάλο πρόβλημα, στο οποίο έπρεπε να βρούμε λύση, ανεξαρτήτως αν θα καταλήγαμε τελικά στη σωστή ή όχι. Σήμερα, τι κάνουμε; Ολοένα και περισσότεροι, ειδικά οι νεότεροι σε ηλικία που ‘το έχουν’ με την τεχνολογία, καταφεύγουν στο… ChatGPT και στις δυνατότητες της Τεχνητής Νοημοσύνης.
Αντί να κουράσουν το μυαλό τους, να ψάξουν (βεβαίως και στο Internet, αφού το αξιοποιούμε τόσα χρόνια πια και το έχουμε μάθει), να συγκεντρώσουν στοιχεία, να ζυγίσουν πλεονεκτήματα / μειονεκτήματα και να καταλήξουν κάπου, απλώς υποβάλλουν το ερώτημα στον ψηφιακό βοηθό της προτίμησής τους και μόλις λάβουν την απάντησή του (θέμα λίγων δευτερολέπτων είναι πια…) εφαρμόζουν ό,τι λέει χωρίς, πολλές φορές, ούτε καν να τη φιλτράρουν, έστω και για τυπικούς λόγους…
Αυτή η συχνά τυφλή εμπιστοσύνη στα θέσφατα της μηχανής -που ναι μεν ‘κάνει παπάδες’, αλλά συνολικά ακόμα πλέουμε σε αχαρτογράφητα νερά- προβληματίζει έντονα εκπαιδευτικούς (γιατί, από τα παιδιά ξεκινάει το πρόβλημα, που αν έτσι κάνουν σήμερα, αυτό θα κάνουν κι όταν μεγαλώσουν), ερευνητές, επιστήμονες και (σε μικρότερο βαθμό, παρότι θα έπρεπε σε μεγαλύτερο – ίσως, μάλιστα, αυτό να γίνεται και σκοπίμως, εν είδει χειραγώγησης) την πολιτική ηγεσία της χώρας και, εν γένει, τους policy makers. Η ανάπτυξη της κριτικής σκέψης είναι πια το ‘ιερό δισκοπότηρο’ της εποχής, ειδικά για τους πρώτους: πολύς λόγος γίνεται γι’ αυτήν, μελέτες γράφονται, στατιστικές διακινούνται, στόχοι τίθενται, μέτρα λαμβάνονται.
Μια ενδιαφέρουσα μελέτη, για παράδειγμα, βρήκαμε στην ψηφιακή βιβλιοθήκη του παγκόσμιου Association of Computer Machinery, με πρόεδρο για δεύτερη συνεχόμενη θητεία τον ‘δικό μας’ καθηγητή Γιάννη Ιωαννίδη, η οποία εξετάζει (μεταξύ άλλων) τον αντίκτυπο του Generative AI στην κριτική σκέψη. Η σχετική έρευνα σε κοντά 1.000 επιλεγμένα μέλη του ACM, πριν από δέκα μήνες, έδειξε ότι όσοι εμπιστεύονται τη δημιουργική Τεχνητή Νοημοσύνη επιδεικνύουν μειωμένα επίπεδα κριτικής σκέψης, ενώ όσοι δυσπιστούν εμφανώς υψηλότερα. Από πλευράς περιεχομένου και ουσίας, η καθημερινή πλέον αξιοποίηση του GenAI έχει προσανατολίσει την κριτική σκέψη περισσότερο στην επαλήθευση των πληροφοριών που αυτό δίνει, στην επεξεργασία των απαντήσεών του (μ’ άλλα λόγια, εξακρίβωση του τι θέλει να πει ο ποιητής) και στη διαμόρφωση του καταληκτικού κειμένου.
Κι αν αυτά συμβαίνουν με τους ενήλικες επαγγελματίες του χώρου, με τα παιδιά -που, σε λίγα χρόνια, θα μεγαλώσουν και πιθανότατα θα κρατήσουν τις συνήθειές τους- τι γίνεται; Άλλη έρευνα, του περασμένου Σεπτεμβρίου αυτή, που δημοσιεύτηκε στο American Journal of Education & Information Technology και ‘αλιεύθηκε’ από το Διαδίκτυο, δίνει κάποιες ενδείξεις σχετικά με το τι μέλλει γενέσθαι.
Συγκεκριμένα, αναγνωρίζει ότι –λόγω της εισόδου του GenAI στην καθημερινότητα των μαθητών- βρισκόμαστε μπροστά σε μια αλλαγή παραδείγματος (το περίφημο paradigm shift, που συναντάμε στη διεθνή βιβλιογραφία), η οποία έχει σημαντικές επιπτώσεις στην ανάπτυξη του γνωστικού επιπέδου τους. Όμως, επισημαίνει ότι ο αντίκτυπος δεν είναι πάντα ‘μονολιθικός’, αλλά ποικίλλει ανάλογα με την παιδαγωγική στρατηγική που ακολουθείται, τα εργαλεία και τις εφαρμογές ΤΝ που χρησιμοποιούνται, αλλά και τη φιλοσοφία του εκπαιδευτικού.
Στα συμπεράσματά της, η έρευνα υπογραμμίζει ότι οι κίνδυνοι για απώλεια ή επιδείνωση του επιθυμητού επιπέδου κριτικής σκέψης είναι μεν υπαρκτοί, όμως μπορούν να αντιμετωπιστούν με την εστίαση σε ανθρωποκεντρικές μεθόδους, οι οποίες αξιοποιούν την ΤΝ ως εργαλείο για την ενίσχυση της ανθρώπινης ευφυΐας κι όχι ως αντικαταστάτη της. Οι ερευνητές, μάλιστα, θεωρούν ότι ο εγγραμματισμός σε θέματα ΤΝ και η αξιοποίησή της για ενθάρρυνση της γνώσης είναι αναγκαίες προϋποθέσεις προκειμένου να εξασφαλιστεί ότι η τεχνολογία θα δράσει ως καταλύτης γνωστικής ανάπτυξης και όχι ως πρόδρομος γνωστικής ατροφίας.
Για να δούμε πώς θα εξελιχθεί κι αυτό – δεν είναι εύκολα τα πράγματα, πάντως…
